Skip to content

op-tocht?

Dit is het derde deel van een serie over de dood en het dodenrijk. Klik hier voor het eerste artikel.

In het toneelstuk werd voorgesteld was dat Jezus de zielen in de coole dood, het aangename deel van het dodenrijk, meenam naar de hemel. Een grote op-tocht, zeg maar. Vroeger kwamen alle doden, goede en slechte, in dezelfde plaats terecht. Volgens de traditie dan wel met een speciale first-class voor de rechtvaardigen, maar de postcode was het zelfde. Toen Jezus de duivel had overmeesterd en de sleutels van het dodenrijk had bemachtigd werd alles anders. Jezus mocht intree nemen in Zijn Hemelse woning, en de goede doden mochten mee. Een prachtig verhaal. Je zou haast denken dat het écht zo gegaan is.

Laten we eens kijken op welke teskstplaatsen dit verhaal leunt. Je zult zien dat de theologie die hierachter schuilt opmerkelijk dun is. Omwille van de speurtocht houden we geen rekening met de vondsten van de vorige keer, dat het dodenrijk helemaal geen twee gedeelten heeft. We beginnen met een schone lei en proberen de houdbaarheid van deze voorstelling te onderzoeken.

grondwerk

Als je een theoloog zou vragen wat er bij de dood en opstanding van Jezus allemaal heeft plaatsgevonden, zou het antwoord bijvoorbeeld zo kunnen klinken:

“Het dodenrijk was de bestemming voor ieder die stierf. Daar is het Oude Testament duidelijk over. Het is dan ook merkwaardig dat Jezus voor zijn dood aan de misdadiger beloofde: “heden zult gij met mij in het Paradijs zijn” (Luk. 23:43). Kennelijk wist Jezus dat er een verandering op handen was, want het Paradijs is heel wat anders dan het dodenrijk. Maar die verandering kwam niet zonder slag of stoot. Jezus moest daarvoor eerst zoals iedere gestorvene in het dodenrijk afdalen (Ef. 4:9). Maar Hij is daar gelukkig niet gebleven (Hand. 2:30-32). Jezus heeft de duivel overwonnen (Heb. 2:14,15) en de sleutels van het dodenrijk in handen gekregen (Op. 1:17,18). Zo kon Hij de rechtvaardige doden bevrijden uit het dodenrijk en ze meenemen naar het Paradijs (Ef. 4:8), waaronder ook de misdadiger aan het kruis. Dus sindsdien is één kant van het dodenrijk leeg. En het Paradijs? Dat is te vinden in de hemel (2 Cor. 12:2-4), waar Christus nu ook is (Ef. 1:20).”

Op het eerste gezicht een samenhangend verhaal. En de genoemde bijbelteksten lijken ook steun te bieden aan deze zienswijze. Maar laten we de belangrijkste teksten hierboven eens wat beter bekijken. Geven ze echt voldoende grond aan de zienswijze van een enorme verticale emigratie?

De tekst die zou moeten aantonen dat Jezus de rechtvaardige doden mee naar boven heeft genomen is Ef. 4:8.

opgevaren naar den hoge voerde Hij krijgsgevangenen mede, gaven gaf Hij aan de mensen. – Ef. 4:8

Het zou kunnen, als je dit zo leest. De krijgsgevangenen zijn dan de rechtvaardige doden, en Jezus nam ze mee toen Hij omhoog ging. Maar deze vertaling is een inkleuring die passend is gemaakt met de traditie, want de grondtekst is veel algemener. De Statenvertaling geeft het ongekleurd weer:

Als Hij opgevaren is in de hoogte, heeft Hij de gevangenis gevangen genomen, en heeft den mensen gaven gegeven. – Ef. 4:8 SV

Jezus heeft de gevangenis (of het “gevangenschap” zoals de Engelse vertalingen het weergeven) gevangen genomen. En om daar nou de rechtvaardige doden in te lezen… Bovendien staat er dat Jezus deze gevangenis (de rechtvaardige doden, volgens de traditie) gevangen nam. Zitten ze in de hemel geketend? Je zou verwachten dat er staat dat Hij ze bevrijdt. Als de traditie klopt.

Laten we nog wat dieper graven. Paulus citeert hier Ps. 68:19, een Psalm die de daden van God en Zijn grootheid beschrijft. In deze Psalm worden diverse hoge bergen genoemd, waaronder de Sinaï. Je weet wel, de berg van waaraf God Zijn wet gaf. Of anders gezegd, de hoogte van waaraf de mensen krijgsgevangenen werden (Rom. 7:6, Rom. 7:23 – de wet wordt in verband gebracht met gevangenschap). Zou Jezus niet deze gevangenis gevangen genomen hebben? Lees dit stuk uit Rom. 7 eens:

Bijgevolg, mijn broeders, zijt ook gij dood voor de wet door het lichaam van Christus om het eigendom te worden van een ander, van Hem, die uit de doden opgewekt is, opdat wij Gode vrucht zouden dragen. […] maar thans zijn wij van de wet ontslagen, dood voor haar, die ons gevangen hield, zodat wij dienen in de nieuwe staat des Geestes en niet in de oude staat der letter. – Rom. 7:4,6

Gaat de tekst in Efeziërs niet gewoon, net als hier in Romeinen, over de wet? De wet die mensen gevangen hield, maar die haar gevangenen moest afstaan aan “Hem, die uit de doden is opgewekt”. Zou Paulus niet spreken over levende mensen, in plaats van dolende zielen? Mensen die nu eigendom zijn geworden van een Ander?

Er wordt in het hele hoofdstuk van Efeziërs niet eens over de dood gesproken. Alleen in de geciteerde Psalm komt de dood even ter sprake (Ps. 68:21), maar niet op zo’n manier dat we er knopen mee kunnen doorhakken (die tekst lijkt te spreken van de algemene opstanding uit de doden, niet van een tussentijdse verhuizing). Er is duidelijk ruimte voor meer dan één interpretatie. Een visie verkiezen boven een andere is een stellingname, geen exegese.

We spitten verder. De volgende tekst wordt dikwijls aangehaald om aan te tonen dat Jezus naar de onderwereld is afgedaald:

Wat betekent dit: Hij is opgevaren, anders dan dat Hij ook nedergedaald is naar de lagere, aardse gewesten? – Ef. 4:9

Deze tekst komt direct na vers 8 hierboven, de tekst met het citaat uit Psalm 68. Die Psalm waar over de Sinai gesproken werd. Zou deze tekst niet gewoon betekenen dat God nu niet in de hoogte bleef (de Sinai), maar nedergedaald is naar de lagere aardse gewesten. Naar de mensen aan de voet van de berg. Immanuel, God met ons. Niet meer God boven ons, maar op ons niveau. Het zou kunnen. Er is in ieder geval ook hier ruimte voor een bredere blik. Niets in de context van Psalm 68 of Efeziërs 4 dwingt tot de traditionele interpretatie. Naar mijn bescheiden mening is er zelfs niets dat tot die interpretatie neigt. Je moet die visie er in lezen, je kunt haar er beslist niet uit halen.

[opmerkelijk detail: de streek waar Jezus’ leven en bediening voornamelijk plaatsvond was in Galilea en rondom de Jordaan, alom bekend als één van de laagst liggende streken van de aarde]

Een andere centrale tekst voor de gangbare zienswijze is die van de misdadiger aan het kruis. Ik zal je laten zien dat die al net zo min doorslaggevend is. Sterker nog, die tekst mag je niet eens als bewijs aanvoeren. Vooraf wil ik je eraan herinneren dat interpunctie (de punten en komma’s) niet in de grondtekst staat. De vertalers zetten zelf de leestekens nadat ze hebben begrepen wat de tekst wil vertellen. Ik zal de tekst hieronder op twee manieren weergeven, en jij mag de verschillen zoeken:

“Voorwaar, Ik zeg u, heden zult gij met Mij in het paradijs zijn.” – Luk. 23:43
“Voorwaar, Ik zeg u heden, gij zult met Mij in het paradijs zijn.”

De komma is één woord verschoven, en de zin betekent heel wat anders. Ineens is het hele tijdselement uit de belofte verdwenen. De komma stuurt de betekenis! Dus de betekenis van de zin hangt af van iets wat je niet in de grondtekst kunt terugvinden. Je moet de komma dus plaatsen nadat je elders in de bijbel bent overtuigd van de toestand van de doden. Deze tekst kan nooit als bewijstekst dienen, omdat de theologie van de vertalers meeresoneert.

Maar het is om meer dan alleen de komma een merkwaardige vertaling. We lezen nergens dat Jezus tijdens zijn dood in het Paradijs is geweest. Je leest alleen dat Hij in het dodenrijk is neergedaald. Dit probleem wordt doorgaans opgelost door het aangename stuk van het dodenrijk “Paradijs” te noemen. Maar die oplossing is weer gebaseerd op de bovenstaande tekst. Cirkelredenatie noemen we dat.

ja maar

Maar Paulus is toch ook in het Paradijs geweest? En dat was in de hemel (2 Cor. 12:2-4). Waarom kan het Paradijs dan niet ook in het dodenrijk zijn geweest? Laten we het uitzoeken.

Paulus had onuitsprekelijke dingen gehoord, staat er (hij is zelf die “een mens”, wordt vrijwel unaniem gedacht). Net als Johannes, die dingen had gezien en gehoord in Openbaring. Het zou dus maar zo een visioen kunnen zijn geweest, net als bij Johannes. Een ervaring of voorspiegeling van komende dingen. Hoe dan ook, het Paradijs is een bekende term. We lezen er het eerst van in Genesis. Het is de tuin waar het allemaal begon, de Hof van Eden. Het woord “Paradijs” komt maar drie keer voor in het Nieuwe Testament, en twee ervan hebben we al gezien. De derde vinden we in Openbaring 2:7. Daar wordt het Paradijs genoemd samen met de Boom des Levens, die in het Paradijs is. Net als in Genesis. We komen deze boom opnieuw tegen in Openbaring 22, wanneer we lezen van de nieuwe hemel en de nieuwe aarde. Dus het Paradijs zal er opnieuw zijn aan het begin van de nieuwe schepping. Net als eens, aan het begin van deze schepping.

Zou de verwijzing naar “de derde hemel” niet een horizontale zijn, in plaats van een verticale – alsof er een hemel boven de hemel zou zijn en daarboven nog een? Zou Paulus niet, net als Johannes, een paar millennia vooruit hebben gezien, in plaats van een paar lagen omhoog? Is de derde hemel niet gewoon een andere manier om “de nieuwe hemel” mee aan te duiden? In 2 Pet. 3 zien we een opsomming van de verschillende hemelen en werelden die dit zou kunnen ondersteunen:
[1] de “toenmalige wereld” (vs.6)
[2] “de tegenwoordige hemelen en de aarde” (vs.7)
[3] “de nieuwe hemelen en een nieuwe aarde” (vs. 13).

Dus ook deze tekst biedt de traditie geen steun. Er is in alle passages die we bekeken hebben veel te veel ruimte om één visie als de enige juiste te verkiezen. De teksten die overblijven vertellen hetzelfde verhaal dat we in de rest van de bijbel ook terugvinden: Jezus heeft de dood overwonnen. Hij is gestorven, maar ook weer opgestaan, als Eerste van velen. De eenvoudige en effectieve heilsfeiten die in het Oude Testament al werden voorschaduwd: Christus is gestorven voor onze zonden, naar de Schriften, en Hij is begraven en ten derden dage opgewekt, naar de Schriften (1 Kor. 15:3,4). Geen van de teksten ondersteunt de visie van een onderaards bezoek aan een schimmenrijk, een handgemeen met de duivel of een op-tocht naar de hemel.

wederhoor

En zeg nou zelf, als deze dingen wél zouden hebben plaatsgevonden, dan zou Jezus daar toch minstens op gezinspeeld na zijn opstanding? Dan zouden we het zeker van Hem horen. Maar Jezus zegt na zijn opstanding “Ik ben nog niet opgevaren” (Joh. 20:17). Volgens de gebruikelijke theologie kwam Hij net van boven, maar Jezus zegt dat Hij nog naar boven moet. Ik denk dat Jezus wist waar Hij het over had.

Ook van de discipelen zouden we verwachten dat ze er melding van maken. Neem nu de toespraak van Petrus aan het begin van Handelingen. De enorme exodus zou dan nog maar enkele weken geleden gebeurd zijn. Zo’n machtsvertoon zou zeker het vermelden waard zijn. Maar als we Petrus’ vurige betoog volgen in Handelingen 2, valt ons op dat hij er eigenlijk met geen woord over rept. Sterker nog, in vers 34 vertelt hij dat David niet in de hemel opgevaren is. Zou David niet mee zijn gegaan? Zou Jezus zijn eigen voorvader vergeten hebben? Natuurlijk niet! Er is buiten Jezus niemand in de hemel opgevaren, want David is niet opgevaren. Dat zou eigenlijk al afdoende moeten zijn. De rechtvaardige doden zijn niet in de hemel. Ze zijn dood.

Ook Paulus heeft wat te zeggen over het lot van de doden. Wederom zou de zaak eigenlijk met deze tekst al beslecht moeten zijn. In 1 Kor. 15 zegt hij:

[…] indien Christus niet is opgewekt, dan is uw geloof zonder vrucht, dan zijt gij nog in uw zonden. Dan zijn ook zij, die in Christus ontslapen zijn, verloren. – 1 Kor. 15:17,18

Volgens de theologie is de overwinning behaald tijdens de dood van Jezus. De rechtvaardige doden zijn naar de hemel verhuisd, voordat Jezus opstond uit de dood. En de hemel is een prima plek om de eeuwigheid door te brengen, zou ik zeggen. Maar Paulus zegt dat ze verloren zijn, als Jezus niet zou zijn opgewekt. Dus volgens hem was de overwinning gelegen in de opstanding, niet in de dood van onze Heiland. Onze hoop is niet in de eerste plaats de hemel, maar de opstanding. We moeten eerst weer levend worden voordat we een nieuw onderkomen kunnen krijgen.

slotsom

Je hebt al kunnen zien dat het dodenrijk niet twee gedeelten heeft. Ik hoop dat je ook ziet dat alle bewijs voor een op-tocht mist. Zo niet, dan hoop ik dat je in ieder geval hebt gezien dat er ruimte is om wijder te kijken. Zoveel ruimte dat de gebruikelijke visie alles behalve vast staat. Het is een voorstelling van zaken. Een van meerdere. Hoe ik deze dingen zie, heb ik hopelijk kunnen overbrengen. Het dodenrijk is waar de doden zijn, niet de levenden. Eigenlijk is het nog krasser: het dodenrijk is geen plaats maar een conditie. De doden zijn niet ergens, ze zijn ergens niet. Maar daar kom ik in een volgend artikel op terug.

<< vorige volgende >>
  1. Thamara / feb 16 2012

    Heel interessant artikel. Hoe breder je inderdaad kunt kijken dan 1 visie. Maar ook hoe anders het is met de dood. Heerlijk om je blog gelezen te hebben. Ik ga hier zeker zelf ook eens naar kijken (onderzoeken 😉 ). Bedankt, Goswin! 🙂

  2. André Piet / feb 23 2012

    Een waar genoegen om te lezen. Prachtig!

  3. Date Gorter / mrt 3 2012

    Graafwerk dat heel wat opleverde. De schatten komen boven! Mooi!

  4. David / mrt 4 2012

    Volgens Paulus is de dood een toestand onder de lichamelijk levenden want hij noemt de niet ontwaakten (…ontwaakt gij die slaapt!): ‘dood in overtredingen en zonden.’
    Precies zoals Adam stierf op de dag dat hij at van de ‘vrucht’ van de boom van goed en kwaad. Wij weten dat hij lichamelijk doorleefde maar geestelijke stierf.

    Het dodenrijk is dus idd geen plaats, maar een geestelijke toestand of conditie. Het wil dus niet wil zeggen dat deze mensen (tijdelijk) niet bestaan. Ze bestaan wel degelijk, ze zijn echter geestelijk ‘niet levend voor God’.

    Het dodenrijk is overal om ons heen, het zijn diegenen die niet verlicht zijn door Christus.

  5. goswindeboer.nl / mrt 5 2012

    He David,

    Dank voor je reactie. Ik begrijp wat je bedoelt. De bijbel gebruikt de dood vaker op deze manier. Ook Jezus’ uitspraak “laat de doden de doden begraven” (Mat. 8:22) is onbegrijpelijk als je dood hier letterlijk neemt. De doden zijn hier, net als bij Paulus, de ongelovigen, of zoals jij het noemt: de onverlichten. En zo zou je inderdaad de mensen die niet geloven kunnen plaatsen in een ‘dodenrijk’. Maar mijn moeite daarmee is dat de bijbel het dodenrijk nooit op die manier gebruikt. Dood in deze gevallen is volgens mij geen letterlijk woordgebruik. Dit is beeldspraak die we pas verstaan als we begrijpen wat de letterlijke dood is. Net als Job die zijn leven een “ademtocht” noemt (Job 7:7,16). Omdat we allemaal weten wat ademen is, kan hij die beeldspraak zonder problemen gebruiken zonder ons in verwarring te brengen. Maar omdat er tegenwoordig zoveel verwarring is omtrent de dood, verstaan we de beeldspraak niet meer zo goed. Ik probeer met deze artikelen de letterlijke betekenis van dood en dodenrijk te onderzoeken. En wanneer we dat helder hebben, zullen we de rijke beeldspraak van de bijbel ook beter begrijpen.

    Ik loop een beetje vooruit op de stukken die nog komen, maar in mijn optiek is leven de samenstelling van aarde en geest. Zo zien we het ook bij de schepping van Adam. Als mensen sterven zeggen we ook wel: ze hebben de geest gegeven. Dus kennelijk is de geest bepalend voor leven. Zonder geest ben je dood. En dan is de beeldspraak al wat helderder: ongelovigen hebben de Heilige Geest niet ontvangen. Ze zijn dus in zeker opzicht dood, dat is zonder geest. Ze leven wel, maar ze zijn nog niet ‘ontwaakt’ tot het inzicht van God en Zijn Redder. In die zin kan ik met je mee gaan. Alleen houd ik me liever aan het woordgebruik zoals de bijbel dat ook doet, dus zal ik het dodenrijk niet aan deze weergave koppelen.

    Daarom zal ik de term ‘geestelijk dood’ ook niet gebruiken, omdat we die ook niet terugvinden. Ik begrijp ‘m wel, en binnen de beeldspraak is hij ook wel betekenisvol, maar in geval van de letterlijke dood niet. Er is geen onderscheid tussen geestelijk en lichamelijk sterven. Ze zijn gekoppeld. Als de geest verdwijnt sterft het lichaam. Je kunt ze niet los van elkaar zien. De tekst van het sterven van Adam is heel informatief, als we ‘m letterlijk bezien (zie hier de interlineair van Genesis 2 en zoek vers 17 maar eens op). Er staat: “to die you shall die”, of in het Nederlands: “je zult stervende sterven”. Dus hij stierf niet op de dag van de zonde, maar het proces van sterven begon toen. Het lichamelijke aftakelingsproces wat we allemaal maar al te goed kennen.

    Kun je hier wat mee?

  6. David / mrt 5 2012

    Hi Goswin,

    Thanks. In veel onderwerpen als deze zijn we erg gebonden aan ons taalkundig vermogen en begrip van taal. Misschien is dat ook een van de redenen waarom er zoveel verwarring over dit soort onderwerpen bestaat. De term ‘geestelijk dood’ is derhalve ook zo’n uitdrukking bij gebrek aan beter. Ik denk echter dat iedereen zal begrijpen wat daarmee bedoeld wordt, en daar gaat het om, toch?

    Young’s literal translation van gen 2: 17 vind ik erg mooi: For in the day of thine eating of it — dying thou dost die.’ Sommige vertalingen zeggen dat de mens zal sterven op de dag dat hij van de boom zal eten.
    Is die ‘dag’ dan nog van enig betekenis? Natuurlijk. Volgens mij is de betekenis van dood dus tweeledig. Het is net zo goed een innerlijke (of geestelijke) dood, wat trouwens ook een (aftakelings) proces kan zijn, het stervensproces.

    Dat het proces van lichamelijk sterven toen begon, is uiteraard ook waar, het is echter een uitleg op slechts een niveau, de diepere laag verschuift daardoor naar de achtergrond, terwijl daar m.i. de echte rijkdom ligt.

    Misschien moeten we de twee niet uit elkaar halen, de Bijbel doet dat ook niet, maar we ontkomen er (met ons beperkte vermogen) bijna niet aan, willen we recht doen aan de vele betekenissen en diepere lagen die in de Bijbel verscholen liggen.

    Succes met schrijven, benieuwd naar je volgende stuk.

    David

  7. Henk / dec 6 2013

    Hallo, sorry een wat late reactie of eigenlijk een vraag.
    Helemaal eens met jouw artikel, maar hoe moet ik dan de opname v/d Gemeente plaatsen?
    Gr. Henk.

  8. goswindeboer.nl / dec 8 2013

    he Henk

    Dank voor je vraag. Het op-een-rijtje-krijgen van wat nog komt is geen makkelijke klus. Er wordt heel verschillend gedacht over de wederkomst, de opname (wegrukking) en zelfs de bestemming van de gemeente. Ik moet bekennen dat ik me over dit onderwerp nog te weinig heb gebogen om heel stellig te kunnen antwoorden. Ik heb wel meerdere visies gelezen en geluisterd, dus ik ben wel bekend met de ‘breedte’ in de interpretaties over dit onderwerp. Misschien helpt het je als ik enkele denkers doorgeef? Dan kun je in ieder geval verder, en met de Schrift er naast kijken welke visie de beste papieren heeft.

    André Piet, GoedBericht.nl
    http://www.goedbericht.nl/luister&kijk/2010/wegrukking_1.html
    http://www.goedbericht.nl/luister&kijk/2010/wegrukking_2.html
    http://www.goedbericht.nl/luister&kijk/2006_pre/wegrukking_zoon.html

    Ernest L. Martin, askelm.com (Engels)
    http://www.askelm.com/secrets/sec038.htm
    http://www.askelm.com/essentials/ess025.htm
    http://www.askelm.com/prophecy/p010601.htm
    http://www.askelm.com/prophecy/p971116.htm

    Er zijn er natuurlijk veel meer, maar hier heb je twee die het niet met elkaar eens zijn. Dan heb je meteen meerdere visies. Succes!

reageer